Ορθορεξία: όταν η επιδίωξη της υγιεινής διατροφής περιορίζει τη ζωή

Ο όροςνευρική ορθορεξία — orthorexia nervosaπεριγράφει μια επίμονη και άκαμπτη ενασχόληση με την κατανάλωση τροφίμων που το άτομο θεωρεί «υγιεινά», «καθαρά» ή «ασφαλή», όταν αυτή οδηγεί σε σημαντική ψυχική δυσφορία, διατροφικές επιπτώσεις ή περιορισμό της καθημερινής ζωής.

Δεν αναγνωρίζεται σήμερα ως αυτοτελής διάγνωση στα συστήματα ταξινόμησηςDSM-5-TRκαιICD-11. Έχουν προταθεί διαγνωστικά κριτήρια, μεταξύ άλλων από διεθνή συναίνεση ειδικών, αλλά η ακριβής ταξινόμησή της παραμένει υπό διερεύνηση. Η απουσία ξεχωριστής διάγνωσης δεν σημαίνει ότι οι δυσκολίες και οι επιπτώσεις της δεν είναι πραγματικές. [1]

Πότε η προσεγμένη διατροφή γίνεται πρόβλημα;

Η προτίμηση για θρεπτικές τροφές, ο έλεγχος των ετικετών ή η τήρηση μιας ιατρικά αναγκαίας δίαιτας δεν αποτελούν από μόνα τους ενδείξεις ορθορεξίας.

Το ανησυχητικό στοιχείο είναι ηακαμψία, ο φόβος και η επίπτωση στη λειτουργικότητα. Ενδεικτικές εκδηλώσεις είναι:

• Υπερβολικός χρόνος για την αναζήτηση, αγορά και προετοιμασία «κατάλληλων» τροφίμων.

• Σταδιακός αποκλεισμός όλο και περισσότερων τροφών χωρίς επαρκή ιατρική αιτιολόγηση.

• Έντονο άγχος ή ενοχές όταν παραβιάζονται οι προσωπικοί διατροφικοί κανόνες.

• Αποφυγή εστιατορίων, ταξιδιών ή οικογενειακών γευμάτων.

• Σύνδεση της αυτοεκτίμησης με την «τέλεια» τήρηση της διατροφής.

• Επιμονή στους περιορισμούς παρά τις αρνητικές συνέπειες.

Η αξιολόγηση λαμβάνει υπόψη πραγματικές ιατρικές ανάγκες, πολιτισμικές ή θρησκευτικές πρακτικές και τις διαθέσιμες επιλογές τροφής. [1]

Σχέση με άλλες ψυχικές διαταραχές

Η ορθορεξία παρουσιάζει συσχετίσεις με την τελειοθηρία, ιδεοψυχαναγκαστικά συμπτώματα, άλλες διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές και την καταναγκαστική άσκηση. Αυτές οι συσχετίσεις δεν σημαίνουν ότι οι καταστάσεις ταυτίζονται. [2]

Δεν είναι ακριβές να λέμε ότι «η ανορεξία αφορά την ποσότητα και η ορθορεξία την ποιότητα». Στη νευρική ανορεξία κεντρικό ρόλο έχουν ο περιορισμός της πρόσληψης, ο φόβος αύξησης του βάρους ή συμπεριφορές που την εμποδίζουν και οι διαταραχές στην αντίληψη ή αξιολόγηση βάρους και σώματος. Στην ορθορεξία προβάλλεται κυρίως η επιδίωξη της υποτιθέμενης «υγείας» ή «καθαρότητας» της τροφής. Στην πράξη, όμως, τα κίνητρα μπορεί να αλληλεπικαλύπτονται και χρειάζεται εξατομικευμένη κλινική εκτίμηση. [3]

Πιθανές επιπτώσεις στην υγεία

Όταν οι περιορισμοί οδηγούν σε ανεπαρκή πρόσληψη ενέργειας ή θρεπτικών συστατικών, μπορεί να εμφανιστούν:

• Απώλεια βάρους και υποθρεψία.

• Ελλείψεις πρωτεΐνης, βιταμινών ή μετάλλων, ανάλογα με τις τροφές που αποκλείονται.

• Κόπωση και αδυναμία.

• Διαταραχές περιόδου, ακόμη και αμηνόρροια, και επιβάρυνση της οστικής υγείας σε συνθήκες παρατεταμένης ανεπαρκούς θρέψης.

• Ψυχική δυσφορία, κοινωνική απομόνωση και δυσκολίες στην εργασία ή στις σχέσεις.

Δεν απαιτείται χαμηλό σωματικό βάρος για να υπάρχει σοβαρό πρόβλημα.Οι επιπτώσεις διαφέρουν ανάλογα με τη βαρύτητα και τη διάρκεια των περιορισμών. [3]

Πόσο συχνή είναι και ποιος ο ρόλος των κοινωνικών δικτύων;

Δεν διαθέτουμε αξιόπιστη ενιαία εκτίμηση της συχνότητας της ορθορεξίας. Οι μελέτες χρησιμοποιούν διαφορετικά ερωτηματολόγια και όρια αξιολόγησης, ενώ ένα θετικό αποτέλεσμα σε ερωτηματολόγιο δεν ισοδυναμεί με κλινική διάγνωση. [4]

Έχουν μελετηθεί πληθυσμοί όπως αθλητές, φοιτητές και επαγγελματίες υγείας, αλλά δεν δικαιολογείται η γενίκευση ότι συγκεκριμένα επαγγέλματα εμφανίζουν ορθορεξία λόγω «υπερευαισθησίας» στη διατροφή. [2,4]

Μελέτες έχουν επίσης διαπιστώσει συσχέτιση ανάμεσα στη χρήση κοινωνικών δικτύων και σε ορθορεκτικές τάσεις.Η συσχέτιση δεν αποδεικνύει ότι τα κοινωνικά δίκτυα προκαλούν ορθορεξία.Ωστόσο, περιεχόμενο που καλλιεργεί φόβο για τρόφιμα ή παρουσιάζει την «τέλεια διατροφή» ως μέτρο προσωπικής αξίας χρειάζεται κριτική αντιμετώπιση. [5]

Αντιμετώπιση

Τα ειδικά ερευνητικά δεδομένα για τη θεραπεία της ορθορεξίας παραμένουν περιορισμένα. Η αντιμετώπιση προσαρμόζεται στις ανάγκες του ατόμου και βασίζεται στην κλινική εμπειρία και σε προσεγγίσεις από το πεδίο των διατροφικών διαταραχών. [3,4]

Μπορεί να περιλαμβάνει ψυχοθεραπεία για τους άκαμπτους κανόνες και το άγχος γύρω από το φαγητό, διατροφική υποστήριξη από διαιτολόγο με σχετική εμπειρία και ιατρική αξιολόγηση των πιθανών επιπλοκών. Ο ενδοκρινολόγος συμμετέχει όταν υπάρχουν, για παράδειγμα, διαταραχές περιόδου ή προβλήματα οστικής υγείας.

Δεν υπάρχει καθιερωμένη ειδική φαρμακευτική θεραπεία για την ορθορεξία.Φάρμακα όπως οι SSRIs μπορεί να χορηγηθούν από ψυχίατρο για συνυπάρχουσα κατάθλιψη, αγχώδη ή ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, όταν υπάρχει σχετική ένδειξη.

Στόχος της φροντίδας είναι η επαρκής θρέψη και μια πιο ευέλικτη σχέση με το φαγητό, ώστε η διατροφή να υποστηρίζει την υγεία και να επιτρέπει τη συμμετοχή στην καθημερινή ζωή.

Βιβλιογραφία

1. Donini LM, et al. A consensus document on definition and diagnostic criteria for orthorexia nervosa.Eating and Weight Disorders. 2022;27:3695–3711.

2. Moccia L, et al. Understanding Orthorexia Nervosa: A Systematic Review of Meta-analytical Findings.Current Nutrition Reports. 2025;14:126.

3. Koven NS, Abry AW. The clinical basis of orthorexia nervosa: emerging perspectives.Neuropsychiatric Disease and Treatment. 2015;11:385–394.

4. Ng QX, et al. On Orthorexia Nervosa: A Systematic Review of Reviews.Psychopathology. 2024;57(4):345–358.

5. Turner PG, Lefevre CE. Instagram use is linked to increased symptoms of orthorexia nervosa.Eating and Weight Disorders. 2017;22:277–284.