Οι Bone Turnover Markers (BTMs) είναι αιματολογικοί δείκτες που «καταγράφουν» πόσο γρήγορα ανανεώνεται το οστό: πόσο απορροφάται (resorption) και πόσο σχηματίζεται (formation). Δεν είναι “μόδα” ούτε αντικατάσταση της μέτρησης οστικής πυκνότητας (DEXA). Είναι εργαλείο παρακολούθησης — κυρίως για να απαντάμε στο πιο πρακτικό ερώτημα:
“Δουλεύει η θεραπεία και την παίρνει σωστά ο ασθενής;”

1) Οι 2 βασικοί δείκτες που χρησιμοποιούμε στην πράξη

Οι πιο χρήσιμοι και διεθνώς καθιερωμένοι δείκτες στην κλινική πράξη είναι:

• CTX (β-CTX-I): δείκτης οστικής απορρόφησης (πόσο “τρώγεται” το οστό).

• P1NP (ολικό/total P1NP): δείκτης οστικού σχηματισμού (πόσο “χτίζεται” το οστό).

Αυτοί οι δύο θεωρούνται οι “reference BTMs” σε πολλά consensus/position κείμενα και ανασκοπήσεις. 

2) Τι ΔΕΝ κάνουν τα BTMs 

Τα BTMs δεν είναι διαγνωστική εξέταση οστεοπόρωσης.

• Δεν αντικαθιστούν DEXA.

• Δεν “βγάζουν” μόνα τους ένδειξη φαρμάκου.

• Δεν είναι κατάλληλα για screening ρουτίνας.

Η διάγνωση/σταδιοποίηση στηρίζεται σε DEXA, ιστορικό καταγμάτων και συνολικό καταγματικό κίνδυνο. 

3) Πότε έχουν πραγματική αξία 

A. Πριν την έναρξη θεραπείας (baseline)

Ζητάμε CTX ± P1NP πριν ξεκινήσουμε όταν:

• Θέλουμε σημείο αναφοράς για να συγκρίνουμε την ανταπόκριση.

• Η θεραπεία θα είναι ισχυρή/δεσμευτική (π.χ. denosumab) ή υπάρχει πολύ υψηλός καταγματικός κίνδυνος. 

B. Για έλεγχο ανταπόκρισης στη θεραπεία (το Νο1 κλινικό τους “χρήσιμο”)

1) Σε αντι-οστεοκλαστικά (bisphosphonates, denosumab)

• Μετράμε κυρίως CTX

• Επανέλεγχος: 3–6 μήνες μετά την έναρξη

• Στόχος: να δούμε σαφή πτώση σε σχέση με baseline (η τάξη μεγέθους της μείωσης έχει μεγαλύτερη αξία από μια “απόλυτη τιμή”). 

Αν δεν πέφτει όπως περιμένουμε, συνήθως δεν φταίει “το οστό που είναι πεισματάρικο” αλλά:

• κακή συμμόρφωση/λάθος λήψη

• προβλήματα απορρόφησης (ιδίως per os διφωσφονικά)

• λάθος timing δειγματοληψίας

2) Σε αναβολικές θεραπείες (π.χ. teriparatide)

• Μετράμε κυρίως P1NP

• Επανέλεγχος: 1–3 μήνες

• Περιμένουμε αύξηση του P1NP ως ένδειξη ότι ενεργοποιείται ο σχηματισμός οστού. 

C. Στο “δύσκολο” κομμάτι: μετά από denosumab (exit strategy)

Η διακοπή denosumab μπορεί να συνοδευτεί από απότομη άνοδο του οστικού turnover (rebound) και αυξημένο κίνδυνο σπονδυλικών καταγμάτων αν δεν υπάρξει σωστή κάλυψη. Σε αυτά τα σενάρια, η παρακολούθηση BTMs μπορεί να βοηθήσει στο timing και στην ανάγκη επανάληψης θεραπείας (π.χ. zoledronate). 

4) Πώς γίνεται σωστά η αιμοληψία (για να μην πετάμε τα λεφτά μας)

Οι BTMs έχουν βιολογική διακύμανση. Η σωστή προετοιμασία είναι κρίσιμη:

CTX

• Πρωινή αιμοληψία

• Νηστεία

• Ιδανικά ίδια ώρα σε κάθε επανάληψη
  (ο CTX έχει σημαντικό κιρκάδιο ρυθμό — αν τον μετράς “όποτε”, θα πάρεις “ό,τι να ’ναι”.)

P1NP

• Πιο “σταθερός” από τον CTX, αλλά και πάλι προτιμάμε σταθερές συνθήκες και ίδιο εργαστήριο όταν γίνεται follow-up.

5) Γυναίκες vs Άνδρες: αλλάζει κάτι;

Η λογική χρήσης είναι ίδια και στα δύο φύλα:

• baseline πριν θεραπεία (όταν θα μας αλλάξει τη στρατηγική)

• έλεγχος ανταπόκρισης/συμμόρφωσης

• ειδικά σενάρια (π.χ. έξοδος από denosumab)

Στους άνδρες, τα BTMs είναι ιδιαίτερα χρήσιμα όταν υπάρχει υποψία δευτεροπαθούς οστεοπόρωσης (π.χ. υπογοναδισμός, κορτιζόνη, υπερθυρεοειδισμός) — όχι για να “διαγνώσουν”, αλλά για να αποτυπώσουν δραστηριότητα νόσου και ανταπόκριση στη θεραπεία. 

6) Σημαντικές προφυλάξεις και περιορισμοί

• Χρόνια νεφρική νόσος (ιδίως προχωρημένη): ο CTX και ο total P1NP μπορεί να αυξάνονται λόγω μειωμένης κάθαρσης και να μην αντικατοπτρίζουν πιστά τον ρυθμό ανακατασκευής του οστού. Σε τέτοια πλαίσια συζητούνται άλλοι δείκτες (π.χ. BALP, TRACP5b). 

• Διαφορετικά εργαστήρια/μέθοδοι → διαφορές τιμών. Γι’ αυτό, όταν παρακολουθούμε θεραπεία, προτιμάμε ίδιο εργαστήριο.

7) Το πρακτικό “συμπέρασμα”

Τα BTMs είναι χρήσιμα όταν έχουμε θεραπευτική απόφαση και θέλουμε να την ελέγξουμε γρήγορα (σε 1–6 μήνες), ειδικά:

• για ανταπόκριση

• για συμμόρφωση

• για ασφαλή στρατηγική μετά από denosumab

Αν τα χρησιμοποιήσουμε σωστά, μας γλιτώνουν χρόνο, αβεβαιότητα και — σε ορισμένες περιπτώσεις — πραγματικά σοβαρά κατάγματα. 

Επιλεγμένη σύγχρονη βιβλιογραφία 

1. Bhattoa HP, et al. Update on the role of bone turnover markers in the diagnosis and management of osteoporosis (2025). 

2. Gregson CL, et al. The 2024 UK clinical guideline for the prevention and treatment of osteoporosis 

3. NOGG. NOGG Guideline 2024 (PDF) – αναφορές σε CTX/P1NP και χρήση τους σε επιλεγμένα στάδια παρακολούθησης. 

4. Lombardi G, et al. Guidelines for correct use of nomenclature of biochemical indices of bone status (2025). 

5. BMJ. Advances in the management of osteoporosis (2025).