Τι είναι η καλσιτονίνη (CT) και πώς μετριέται;

Η καλσιτονίνη (Calcitonin, CT) είναι μία πολυπεπτιδική ορμόνη 32 αμινοξέων που παράγεται κυρίως από τα παραθυλακιώδη κύτταρα ή C-κύτταρα του θυρεοειδούς αδένα. Παράγεται μέσω μετα-μεταφραστικής επεξεργασίας της προκαλσιτονίνης, η οποία προέρχεται από την προ-προκαλσιτονίνη. Η βιολογικά δραστική («ώριμη») μορφή της καλσιτονίνης αποτελείται από 32 αμινοξέα, ενώ στον ορό και στον καρκινικό ιστό μπορούν να ανιχνευθούν και ανώριμες μορφές της ορμόνης.

Η καλσιτονίνη έχει δευτερεύοντα ρόλο στην ομοιόσταση του ασβεστίου και του φωσφόρου στους ενήλικες και δρα ανταγωνιστικά προς την παραθορμόνη (PTH). Ωστόσο, η κύρια κλινική της σημασία σήμερα δεν αφορά τον μεταβολισμό του ασβεστίου, αλλά τον ρόλο της ως ειδικού βιοχημικού δείκτη για το μυελοειδές καρκίνωμα του θυρεοειδούς (Medullary Thyroid Carcinoma – MTC).

Η καλσιτονίνη εμφανίζει μοριακή ετερογένεια, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει τα αποτελέσματα των εργαστηριακών εξετάσεων. Η συγκέντρωσή της στον ορό μπορεί να ποικίλει σημαντικά ανάλογα με τη μέθοδο μέτρησης, καθώς διαφορετικές ανοσολογικές δοκιμασίες αναγνωρίζουν διαφορετικούς επιτόπους του μορίου.

Σήμερα, η ποσοτικοποίηση της καλσιτονίνης πραγματοποιείται με υψηλής ειδικότητας ανοσομετρικές μεθόδους δύο θέσεων (highly specific immunometric chemiluminescent 2-site assays), οι οποίες χρησιμοποιούν μονοκλωνικά αντισώματα ειδικά για τη βιολογικά δραστική μορφή της ορμόνης. Τα όρια αναφοράς της καλσιτονίνης είναι εξαρτώμενα από το φύλο και διαφέρουν μεταξύ εργαστηρίων και μεθόδων.

Ενδείξεις για προσδιορισμό καλσιτονίνης

Η μέτρηση της καλσιτονίνης ενδείκνυται στις ακόλουθες περιπτώσεις:

1. Όζοι θυρεοειδούς, στο πλαίσιο της αρχικής εκτίμησης ή της διαφορικής διάγνωσης, με την επισήμανση ότι η ρουτίνα μέτρησης σε όλους τους ασθενείς με όζους παραμένει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.

2. Οικογενειακός ή γενετικός έλεγχος σε μέλη οικογενειών με γνωστό ή ύποπτο μυελοειδές καρκίνωμα θυρεοειδούς.

3. Σύνδρομα πολλαπλής ενδοκρινικής νεοπλασίας (MEN):

   • MEN 2A (MTC, φαιοχρωμοκύτωμα, υπερπαραθυρεοειδισμός)

   • MEN 2B (MTC, φαιοχρωμοκύτωμα, υποβλεννογόνια νευρινώματα, σωματότυπος τύπου Marfan)

4. Παρακολούθηση ασθενών με γνωστό MTC, προεγχειρητικά και μετεγχειρητικά, καθώς και για την εκτίμηση ανταπόκρισης στη θεραπεία ή υποτροπής της νόσου.

Καλσιτονίνη και κατευθυντήριες οδηγίες

Οι περισσότεροι Ευρωπαίοι ενδοκρινολόγοι αναγνωρίζουν τη διαγνωστική αξία της καλσιτονίνης στην εκτίμηση ασθενών με όζους θυρεοειδούς. Αντίθετα, οι αμερικανικές κατευθυντήριες οδηγίες (ATA) διατηρούν ουδέτερη στάση, αναφέροντας ότι τα διαθέσιμα δεδομένα δεν επαρκούν για να συστηθεί ή να απορριφθεί η καθολική μέτρηση της καλσιτονίνης στην αρχική εκτίμηση των όζων.

Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει ομοφωνία υπέρ ή κατά της καθολικής μέτρησης της καλσιτονίνης σε όλους τους ασθενείς με όζους θυρεοειδούς· η απόφαση θα πρέπει να εξατομικεύεται, λαμβάνοντας υπόψη το κλινικό πλαίσιο, τους παράγοντες κινδύνου και την εμπειρία του θεράποντος ιατρού.

Επιχειρήματα κατά της καθολικής μέτρησης καλσιτονίνης

1. Κόστος–όφελος: Το MTC αντιπροσωπεύει περίπου 0,5–1% των καρκίνων του θυρεοειδούς.

2. Αβέβαιη φυσική ιστορία των micro-MTCs, τα οποία μπορεί να εμφανίζουν χαμηλή βιολογική επιθετικότητα.

3. Κίνδυνος ψευδώς θετικών αποτελεσμάτων, ιδιαίτερα σε οριακές αυξήσεις.

4. Επίδραση εξωγενών παραγόντων, όπως:

   • χρόνιο κάπνισμα

   • φάρμακα που προκαλούν υπεργαστριναιμία (π.χ. αναστολείς αντλίας πρωτονίων)

5. Έκτοπη παραγωγή καλσιτονίνης από νευροενδοκρινείς όγκους.

6. Δυσκολία καθορισμού σαφών διαγνωστικών ορίων, τόσο στη βασική μέτρηση όσο και μετά από δυναμικές δοκιμασίες (ασβέστιο ή πενταγαστρίνη), καθώς και στη διαφορική διάγνωση μεταξύ MTC και υπερπλασίας των C-κυττάρων.

Εξωθυρεοειδικά νοσήματα που μπορεί να αυξήσουν την καλσιτονίνη

• Χρόνια νεφρική ανεπάρκεια

• Υπεργαστριναιμία / Σύνδρομο Zollinger–Ellison

• Κίρρωση ήπατος

• Υπερασβεστιαιμία

• Φαιοχρωμοκύττωμα

• Μικροκυτταρικός καρκίνος πνεύμονα

• Άλλοι νευροενδοκρινείς όγκοι

Σύγχρονη βιβλιογραφία

1. Wells SA et al. Revised American Thyroid Association guidelines for the management of medullary thyroid carcinoma. Thyroid. 2015.

2. Haugen BR et al. 2015 ATA Management Guidelines for Adult Patients with Thyroid Nodules. Thyroid. 2016.

3. Russ G et al. European Thyroid Association Clinical Practice Guideline for the management of thyroid nodules. Eur Thyroid J. 2023.

4. Giovanella L et al. Calcitonin measurement to detect medullary thyroid carcinoma: clinical relevance and pitfalls. Endocrine. 2022.

5. Trimboli P et al. Calcitonin testing for detection of medullary thyroid carcinoma: a systematic review. Clin Endocrinol (Oxf). 2020.